Indisch Anders verscheen voor het eerst in 2006. De krant verschijnt eenmaal per jaar. Wil je de vorige 6 edities (2006 t/m 2011) lezen? Download hier de digitale kranten.

Op 1 juni 2011 vertelde Andrea A. Kroon van Bureau Kroon & Wagtberg Hansen in het Bibit-Theater meer over het project. Op de 54e Tong Tong Fair hopen de samenstellers meer Sporen van Smaragd te laten zien.

• Voor meer informatie over het Bevrijdingsfestival Den Haag, zie www.bevrijdingsfestivaldenhaag.nl.
• Voor meer informatie over het vertaalproject rondom Vrijheid, zie Freedom by Marion Bloem.

Op de foto: Marion Bloem ontmoet een jonge lezeres op de Tong Tong Fair

“Ik was met vakantie in Frankrijk toen ik hoorde dat ik de Professor Teeuw Prijs zou ontvangen. Dat wil zeggen: mij werd gevraagd ‘óf ik de prijs zou willen accepteren’. Natuurlijk! Ik vind het verschrikkelijk leuk!” De Professor Teeuw Prijs wordt sedert 1991 toegekend aan een instelling of persoon in Nederland die zich op het gebied van de muziek en/of wetenschappelijke studie van de muziek bijzonder verdienstelijk heeft gemaakt voor het bevorderen van de culturele relatie en uitwisseling tussen Indonesië en Nederland. Tong-Tong-voorzitter Ellen Derksen kreeg de prijs in 1998. Elsje Plantema studeerde aan conservatoria in Nederland en Indonesië. Ook studeerde zij ethnomusicologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Elsje Plantema heeft een les verzorgd voor de Indische School, een educatief programma van Stichting Tong Tong. Ze vertelde over de basisprincipes van de Javaanse gamelan in haar college ‘Gotong Royong, samen aan de slag’. Op de website van de Indische School kun je de les downloaden, klik hier voor de les.

Kippenvel
In 1969 maakte ze kennis met de gamelan tijdens een college Muziekwetenschap. “Bij de eerste tonen werd ik gegrepen. Ik had nog nooit gamelan gehoord. De klanken gaven me letterlijk hartkloppingen en bezorgden me kippenvel. Ik wist meteen: deze muziek wil ik spelen.” Het was het begin van een lange carrière ‘in de gamelan’. Plantema leidt sinds 1978 verschillende gamelanorkesten en -ensembles, waarmee zij talloze concerten, wajangvoorstellingen en dansproducties verzorgde. Ook is zij als docent gamelan verbonden aan het Conservatorium van Amsterdam en was betrokken bij de oprichting van het Gamelanhuis in Amsterdam. Sinds haar kennismaking met gamelan in 1969 is er heel wat veranderd in Nederland, weet ze. “Er zijn tegenwoordig heel wat meer gamelangroepen actief dan destijds, die naast Javaanse muziek nu
ook Balinese gamelan en nieuw gecomponeerde muziek spelen. Mede door de contacten met Indonesië is het niveau van de groepen flink gestegen. Gamelan is een vak geworden aan enkele conservatoria en muziekscholen, en componisten, zoals Sinta Wullur, zijn meer en meer geïnteresseerd geraakt in de gamelan. Ik geef op dit moment les aan drie jonge componisten die met muziek voor gamelan bezig zijn.”

Compleet verrast
Elsje Plantema heeft vaak op de Pasar Malam Besar/Tong Tong Fair opgetreden. De eerste keer was medio jaren zeventig, de laatste keer afgelopen editie, toen haar ensemble Widosari composities van de Amerikaanse componist Harrison speelde. Bijzonder was de toevoeging van de saxofoon. Vanwege haar Indische roots is de Tong Tong Fair een goede omgeving voor gamelan. Plantema noemt het publiek “prettig en dankbaar”. Zélf heeft Plantema ook Indische roots, al wist ze dat niet toen ze in 1969 verslingerd raakte aan de gamelan. “Mijn moeder vertelde mij pas in 1971 dat mijn overgrootvader – de opa van mijn vader – in 1874 naar Nederlands-Indië was gegaan om er als onderwijzer te werken in Solo. Daar trouwde hij met een Javaanse vrouw met ook Brits en Nederlands bloed. Ik was compleet verrast door dit verhaal.” De vader van Plantema werd in Nederland geboren en stierf toen zij zestien jaar was. “We hebben er nooit over gesproken en ik heb het later niet meer kunnen vragen. Het heeft me wel veel duidelijk gemaakt want toen ik voor het eerst in Indonesië kwam, voelde ik me daar meteen thuis. Waarschijnlijk herkende ik de sfeer van mijn vader.”

Samenspel
In het buitenland is de gamelan nog steeds vrij onbekend, maar door het Indische verleden van Nederland is de gamelan hier redelijk bekend. “Het gaat goed met de gamelan in Neder-land”, stelt Plantema vast. Maar ze vreest het effect van de bezuinigingen op de culturele sector. “Ik heb allerlei projecten opgezet met dalangs en dansers en met nieuwe en traditionele muziek. Ook al repeteren we gratis, je hebt nou eenmaal geld nodig om iets te creëren.” De aangekondigde bezuiniging op het Tropentheater en Museum Nusantara gaat haar aan het hart. Elsje Plantema hoeft niet lang na te denken over de vraag wat haar zo aantrekt in gamelanmuziek. “Natuurlijk de klank van dat fantastische instrumentarium en het karakter van de Javaanse muziek. In een gamelanorkest draait alles om het geheel, het groepsproces, het samenspel. De kendangspeler heeft weliswaar een leidende rol, maar die is eerder bindend dan autoritair. Al spelende moet je je concentreren op het geheel, je eigen rol daar voortdurend op afstemmen, en elkaar de ruimte geven. Dat probeer ik tijdens mijn lessen uit te dragen.”

Op 21 december zal Elsje Plantema de Professor Teeuwprijs in ontvangst nemen.

(Dit artikel verscheen in het winternummer van De Sobat, het relatiemagazine van Stichting Tong Tong. Interview: Florine Koning.)

Lees meer over dit themaprogramma.

Eerder gepubliceerd in De Sobat, relatiemagazine van Stichting Tong, editie winter 2011

Regisseur Asep Budiman is enthousiast over de opvoering van Cuk & Cis op het Tong Tong Festival 2011. “Wij vonden het geweldig”, vertelt hij. “Het was een leerzaam proces, vanaf de voorbereiding tot en met de voorstelling zelf. Ik beschouw de sfeer op het Tong Tong Festival als een deel van ons: heel divers en heterogeen. Die diversiteit inspireert ons om meer te gaan doen met het werk van Tjalie. Zonder Tong Tong hadden wij Nederland niet kunnen proeven, een land dat nu als een tweede land voor ons voelt. Ik vond het ook bijzonder om de familie en kleinkinderen van Tjalie te ontmoeten, en daarna ook nog zijn woonhuis in Den Haag te bezoeken. Er zijn geen woorden voor…” De regisseur vertelt dat hij zich “bevoorrecht” voelt dat de subsidie van HIVOS het mogelijk heeft gemaakt om op het Tong Tong Festival op te treden.

Openheid en warmte
Voor danser Oos Koswara was het niet de eerste keer dat hij naar Nederland kwam. In 2008 speelde hij op de 50e Pasar Malam Besar mee met de theatervoorstelling over het leven van Karel Bosscha, een van de ‘Heren van de Thee’. De danser laat zich inspireren en leiden door de mystieke ervaringen die hij heeft. “Tijdens het ontwikkelen van het script van Cuk & Cis twee jaar geleden, kreeg ik het gevoel dat ik voor de tweede keer naar Nederland zou gaan; dat gevoel werd alleen maar sterker. Eenmaal in Nederland merkte ik hoe sterk Den Haag ruikt naar Indonesië. Ik vond dit bezoek een nóg mooiere ervaring dan in 2008.”
Oos Kuswara werd vooral geraakt door de goede sfeer op het Tong Tong Festival. “Hopelijk kunnen jullie die openheid en warmte vasthouden”, zegt hij. “Wij konden bijvoorbeeld spontaan een workshop pentjak silat met onze muziek begeleiden. Als ik nog eens naar Tong Tong kom, zou ik dieper willen ingaan op de culturele band tussen Nederland en Indonesië.” De danser vertelt dat hij veel waardevolle ontmoetingen had en hoe hij Indische en Indonesische mensen desgevraagd vertelde over hun vroegere woonplaats, hoe het daar nu is.

Samenwerking
Behind the Actors werkte samen met De Acteerschool Rotterdam, waar ze niet alleen deelnamen aan workshops maar die ook zelf gaven. Asep Budiman: “We hebben veel geleerd van de acteerdocenten, hoe wij traditionele waarden in stand kunnen houden in deze contemporaine, urban wereld. Wij zouden heel graag de samenwerking van Behind the Actors en De Acteerschool Rotterdam – via Tjalies werk – voortzetten.” De regisseur hoopt dat hij Tjalies werk ook in het buitenland onder de aandacht kan brengen. Ook zijn collega Oos Kuswara vond de samenwerking met de Rotterdammers positief. “Ik zou heel graag weer samenwerken: twee culturen die een ervaring delen en in de goede kracht geloven, mystiek of non-mystiek.”
Na het Tong Tong Festival reisden drie van de leden van Behind the Actors door naar Oerol, een van de bekendste theaterfestivals van Nederland, om mee te werken aan een project van de Utrechtse groep The Lunatics. Tijdens hun verblijf op Terschelling liet het Hollandse weer zich helaas van zijn allerslechtste kant zien met bijna winterse temperaturen. Desondanks genoten de acteurs. “Oerol was geweldig!”, vertelt Oos Kuswara. “De confrontatie met de natuur heeft een diepe indruk achtergelaten.” Asep Budiman vertelt hoe ze moesten wennen aan het strand, de zee, de duinen, het bos. “Het stimuleerde ons meer te geven aan de wereld.” De improvisaties van Oos Kuswara werden goed ontvangen. “Ik vertelde over de traditionele gebruiken van Indonesiërs als zij een oerwoud willen binnentreden en hoe mensen bidden voor water in het droge seizoen.” Dat programmeur Arnaud Kokosky Deforchaux de acteurs kwam opzoeken op het ‘winterse’ Oerol waardeerden ze zeer. De theatermakers werkten op Oerol ook samen met de Amerikaanse groep Out of Hand Theater, met wie zij in de toekomst weer hopen samen te werken.

Tjalie-huis
Zowel Asep Budiman als Oos Kuswara kijken met plezier terug op hun ervaringen in Nederland. “Het voelde als familie”, vonden zij. De theatermakers zitten vol plannen voor de toekomst. Asep Budiman: “Wij willen het werk van Tjalie, dat grote verbeeldingskracht heeft, verder bestuderen.” Zelf werkt hij met anderen aan de totstandkoming van een ‘Tjalie-huis’ in Bandung, een plek waar kunstenaars inspiratie kunnen vinden voor nieuwe voor- stellingen. “Dát is voor nu mijn huiswerk”, lacht hij. “Het Tjalie-huis moet volgend jaar klaar zijn.”

LESLIE BOON & FLORINE KONING
(foto’s Serge Ligtenberg)

Vandaag werd bekend dat Andy Tielman is overleden. In augustus verscheen in De Sobat een interview met Andy, gemaakt door de Indonesische kunstenaar en muzikant Anto Arief voor Rolling Stone Indonesia. “Als het mogelijk is, wil ik terug naar Indonesië en daar wonen. In Nederland draag ik Indonesië in mij, maar in Indonesië voel ik me echt thuis. Ik zou onder sawo-, mango- en bananenbomen willen slapen. Dat is mijn droom.”

Andy Tielman: “Het publiek gaf me de energie”

Kunstenaar Anto Arief uit Indonesië stond op de 53e Tong Tong Fair onverwacht oog in oog met zijn idool Andy Tielman. Toen hij Rolling Stone Indonesia vertelde over zijn ontmoeting, vroeg het muziekmagazine hem Andy te interviewen. “De woorden rock ‘n’ roll klinken ánders als ze uit de mond van Andy komen.”

Een paar jaar geleden hoorde ik voor het eerst van de Tielman Brothers, toen vrienden, muziekliefhebbers in Indonesië, mij wezen op een filmpje op YouTube. Het was een enorme hype: een zwart-wit filmpje van een band die swingende rock ’n roll speelde en vol zelfvertrouwen optrad, zoals Elvis Presley. Ik zag een te gekke voorstelling en vond de Tielman Brothers aantrekkelijker en beter dan Elvis Presley. Wat me ook opviel: dat iedereen een ‘Melayu’-gezicht had [er Maleis uitziet, red.]. ‘De goden van Indonesische rockabilly!’, dacht ik toen het filmpje zag.

De Tielman Brothers zijn legendarisch. Men zegt bijvoorbeeld dat The Beatles door de Tielman Brothers werden beïnvloed en dat Andy Tielman eerder dan Jimi Hendrix met zijn tanden gitaar speelde… Sommige van die verhalen zullen waar zijn, andere misschien niet. Hoe dan ook, ik had niets meer over Andy Tielman gehoord nadat hij jaren geleden had opgetreden in Jakarta. Tot ik hem in mei 2011 onverwacht ontmoette in Nederland.

4 juni 2011, 16.00 uur
Die middag ben ik bij Andy Tielman op bezoek gegaan. Ik had hem kort gesproken na zijn concert op de Tong Tong Fair, maar toen Rolling Stone Indonesia me vroeg een langer stuk over Andy Tielman te schrijven, besloot ik hem thuis op te zoeken. Ik was onder de indruk van de vriendelijkheid en gastvrijheid van zijn familie. Carmen, zijn vrouw en tevens manager, onthaalde mij warm. Ik ontmoette ook Andy’s dochter Loraine (15). Zij heeft een Indisch gezicht, met Indonesische trekken.

Af en toe hielp zij mij mijn vragen aan Andy in het Nederlands te vertalen, want ik interviewde de rocker in een mengeling van Engels en Indonesisch. Het is een warme familie. In huis hangen heel veel foto’s van Andy door de jaren heen. Een familieportret van Andy met zijn broers als kinderen, een schilderij van Andy in de jaren tachtig, met lang haar. De Andy die ik nu ontmoet, is 75 jaar oud. Wit haar, vriendelijke ogen die zijn gesprekspartner steeds goed aankijken, zijn karakteristieke glimlach. Ik voel zijn charisma als hij over zijn leven vertelt. De woorden rock ’n’ roll klinken ánders als ze uit de mond van Andy komen. Hij is ook een man met humor; hij moet vaak lachen als hij over vroeger praat.

Hoe herinnert u zich Indonesië, voor u eind jaren vijftig naar Nederland verhuisde?
“Ik speelde muziek met mijn familie, leerde gitaar spelen en zingen, liedjes van Sam Saimun, een krontjongzanger, en van Bing Slamet. Zij waren mijn favorieten toen ik een jaar of veertien was. Getaran jiwa en Rindu van Saimun; Ariyati, Rindu Malam, Rangkaian Melati, Puspa Hati dan Bukan Hati Tak kasih sayang (zingend) van Bing Slamet, ook I’m Indonesia en Aku arek Suroboyo van Bob Tutupoly.
Ik werd grootgebracht met Krontjong moresco, dat Sam Saimun zo mooi zong, (zingend) Jikalau tuan mendengarkan ini, haraplah supaya senang di hati… Mijn eerste optreden was in Surabaya, samen met mijn vader en moeder op een pasar malam in 1942. We hadden een grote bas bij ons, die we in een betjak vervoerden.” Andy lacht. “Ik weet het nog goed, ik was negen jaar en speelde gitaar, mijn vader banjo. Wij speelden swing. Ik speelde simpele melodieën.
Ik hield van vissen, elke dag. De meeste tijd besteedde ik aan dans- en zangoefeningen samen met mijn vader en moeder, met een Oost-Timorees kostuum aan. Toen ik voor Soekarno optrad, danste ik, ik speelde niet met de band. Later leerde ik westerse liedjes spelen, van Chuck Berry, Elvis en Little Richard.”

Ik heb een filmpje gezien van een explosief optreden van de Tielman Brothers in de jaren zestig. Hoe was u toen u jong was?
“Wij haalden geen kattenkwaad uit, want wij moesten professional zijn in de showbiz. Het meest stoute was, dat wij nogal eens vochten, vooral in Duitsland uit zelfverdediging. Er was dan onrust onder het publiek, meestal door alcohol, en soms kregen wij op het podium ook klappen.”
Andy lacht. “Ze dachten dat wij, magere Aziaten, niet konden vechten… We zijn zelfs een keer met zijn vieren veroordeeld omdat we tegen zes Duitsers hadden gevochten. Maar laat ik duidelijk zijn: we gebruikten geen drugs, we dronken alleen coca-cola. Dat was toen rock ’n roll. Rock ’n’ roll was onze manier om energie kwijt te raken. We wilden mensen entertainen en deden ons best om applaus te krijgen. Zonder die uitdaging konden wij niet vooruit met onze muziek. Wij probeerden de grenzen te verschuiven.”

Wat vindt u ervan dat u the Godfather of rock wordt genoemd?
“Ik weet niet waar dat vandaan komt, misschien door het liedje Rock Little baby of mine, wat de eerste rock-single was in Nederland. Daardoor gingen
veel jongeren in Nederland rock ’n’ roll spelen, liedjes van de Tielman Brothers en in de stijl van Andy Tielman. Er zijn veel Duitse en Nederlandse gitaristen die ons hebben zien spelen en mijn stijl gingen naspelen.”

Het verhaal gaat dat u was uitgenodigd om op te treden in het beroemde tv- programma The Ed Sullivan Show?
(Lachend) “Ach ja, in 1959 werden wij inderdaad gevraagd om daar te komen spelen. Het was heel jammer, kort ervoor waren na een optreden onze instrumenten verbrand. Toen we eenmaal nieuwe hadden, was het al te laat om nog naar Amerika te gaan. We hadden al vaker het aanbod gekregen om in Amerika op te treden, maar we waren verbonden aan een contract, moesten in Duitsland zijn voor opnames. Wij hebben voor Duitsland gekozen en zijn daar rocksterren geworden.

In 1975 kregen wij ook weer een kans om in de VS op te treden, aangeboden door Lou Rawls. Maar vlak voordat we vertrokken, overleed hij en ging het optreden niet door. Eigenlijk heb ik veel kansen gehad om in de VS te spelen, maar dat was voor mij alleen en niet voor de Tielman Brothers. De Tielman Brothers waren in de jaren zestig groot in Duitsland en België. Aangezien wij al veel succes hadden in die landen, wilden wij ook niet echt naar Amerika gaan spelen. We hadden het druk genoeg.”

Was het moeilijk om een rockster te zijn in die tijd?

“Heel moeilijk, vooral omdat wij nog jong waren. Ik ga niet vertellen over fans, vergeet het maar. We hadden veel vijanden en competities. Vooral omdat wij uit Azië kwamen. Er was veel competitie, er kwamen veel Indorock bands. Wij hebben de Indorock populair gemaakt, maar er waren veel na-apers. Een ander punt was: we wisten niet dat wij zó bekend waren. Daar hebben we het nu nog over: hoe kan het dat wij ons er niet bewust van waren, dat we zo bekend waren geworden? Aanvankelijk vonden wij het gewoon erg leuk om te spelen, om op te treden. Dat is alles.”

Er zijn verhalen dat u de aandacht van Fender hebt getrokken?

“Wij werden uitgenodigd door Fender [een beroemde gitaarfabrikant, red.]
om naar de VS te komen, omdat wij hun gitaren en versterkers gebruikten. Ik vond het vooral leuk om een Jazzmaster zeven meter de lucht in te gooien en dan toch niet vals te spelen. Wij hebben Fender bekend gemaakt in Duitsland en werden daarom uitgenodigd om Fender te komen promoten in Amerika. Maar, we zijn niet gegaan.”

Wat is het verhaal achter de tiensnaren Jazzmaster Fender-gitaar ‘signature Andy?’
“In het begin gebruikte ik die gitaar vanwege zijn lichte gewicht waardoor ik hem makkelijk in de lucht kon gooien. Dat is onmogelijk met een zware Les Paul’s Gibson. Ik heb acht, negen en zelfs tien snaren gebruikt. Ik heb mijn Jazzmaster gemodificeerd, maakte extra gaten met heet ijzer in de gitaarkop. Ik voegde ook banjo-snaren toe. Een aantal snaren was dus dubbel gemaakt, waardoor ik een groter en breder geluid kon maken. Ik heb dat zelf bedacht. Veel mensen waren nieuwsgierig hoe ik dat geluid kon maken, waardoor mijn gemodificeerde gitaar vaak gestolen werd. Maar het kon ons niet schelen, we gingen gewoon door op een nieuwe gitaar. We hielden er sowieso niet van om met een ‘oude’ gitaar te spelen, elke maand kochten we een nieuwe. Zo gingen we ook om met auto’s: als de auto het niet meer deed, lieten we hem op straat achter en kochten een nieuwe. Jong waren wij… (lachend).

Zodra we het geld van een optreden ontvingen, gaven we het uit aan auto’s: Cadillac, Limo, Mercedes SE 600, Rolls Royce maar ook aan mooie muziekinstrumenten. (Lachend) Zoals jongeren doen. Het was de tijd van de Koude Oorlog en de IJzeren Muur werd gebouwd, die Berlijn in tweeën splitste. We waren bang dat Rusland Amerika zou aanvallen. Daarom maakten we maar al ons geld op, dat was beter dan dat we het kwijt zouden raken… (Lachend) Maar, die aanval is er nooit gekomen en toen was ons geld op. We waren toen 24-27 jaar oud. Heel erg rock ’n roll hé?” Andy lacht weer.

“Mensen waren nieuwsgierig hoe ik die sound, dat geluid, kon maken. Maar ik wilde niet dat mensen achter mijn geheim zouden komen en wikkelde een doekje om mijn headstock. Ik wilde zelfs dat niemand mijn gitaar zou aanraken! Op een dag werd er ingebroken in de opslagruimte en werd mijn gitaar toch gestolen. Aan het eind wist bijna iedereen wat het geheim was; veel gitaristen in Duitsland gingen nadoen. Ik heb zo’n gitaar sindsdien niet meer gebruikt.
Ik had ook een eigen sound-system bedacht. Ik gebruikte twee amplifiers:
een voor op het podium en een aan de andere kant van de zaal. Omdat die zaal zo groot was, kon het publiek de details van mijn sologitaar niet horen. Dus ik dacht, waarom gebruiken we niet twee amplifiers? Ik heb het systeem gemaakt. We gebruikten de microfoon om het geluid van de ampliflier op het podium op te vangen en trokken een lange kabel naar achteren in de zaal, zodat het publiek het daar ook zou kunnen horen. Ook dat systeem onwikkelde ik met een doek, zodat niemand zou zien hoe ik het had gemaakt. Mensen mochten wel luisteren, maar niet mijn geheim kennen.” (lachend).

Heeft het rock ’n roll spelen ook bijwerkingen?

“Een van mijn oren is niet meer goed want ik speelde vroeger heel hard. Verder heb ik in 1964 met Reggie een auto-ongeluk gehad. Mijn linkerhand zat klem en werd bijna geamputeerd omdat ik zo bloedde. Gelukkig zag een politieagent in mijn paspoort staan dat ik muzikant was. Ik lag enkele dagen in coma en mijn hand was op acht plaatsen gebroken. Als je goed kijkt, zie je dat ik de akkoorden op een andere manier pak.”

Wat betekent geluk nu voor u?
“Als het mogelijk is, wil ik terug naar Indonesië en daar wonen. In Nederland draag ik Indonesië in mij, maar in Indonesië voel ik me echt thuis. Ik zou onder sawo-, mango- en bananenbomen willen slapen. Dat is mijn droom. Maar ik moet eerst beter worden om met mijn vrouw en dochter in Indonesië te kunnen gaan wonen.
Nog niet zolang geleden speelde ik in Indonesië op het festival Java Rockin’land. Ik was maar vier dagen in Indonesië, maar ik was zo blij om samen met Awan en andere vrienden te zijn. Ik hoop er te wonen tot mijn dood. Hopelijk kan ik samen met talentvolle Indonesische muzikanten zoals Awan, Emil en Overdrive guy (David Tarigan) spelen. En ook met jou, je moet straks met mij spelen als ik in Indonesië ben!”

Hoe heeft u zich op het concert in het Bintang-Theater voorbereid en en hoe voelde het om weer op te treden na een jaar geen gitaar te hebben gespeeld?

“Ik had vooraf een uur gerepeteerd maar de band die mij begeleidde, kent mij en mijn liedjes heel goed. Ik had mijn publiek laten weten dat ik een jaar niet had gespeeld, door mijn slechte gezondheid, zodat ze begrip zouden hebben als mijn voorstelling niet perfect zou zijn. Ik ben heel tevreden dat ik kon spelen, vooral dat er geen problemen waren op het podium, omdat ik ziek ben. Eigenlijk wilde ik maar een half uur spelen, maar het werd een uur en vijftien minuten. Eerst wilde ik zittend spelen, uiteindelijk stond ik een groot deel van het concert. Het publiek gaf me de energie, vooral toen zij ‘Oleh Sio’ meezongen…”

Anto Arief
(Anto Arief was in mei 2011 in Nederland voor deelname aan Art Amsterdam en de Tong Tong Fair. De kunstenaar, blogger, gitarist/vocalist van 70’s Orgasm Club schreef dit artikel voor Rolling Stone Indonesia. Vertaling en bewerking: Leslie Boon en Florine Koning.)

Anekdotes en verhalen van F. Springer

F. Springer heeft de respectabele leeftijd van 75 jaar behaald, maar aan geestkracht ontbreekt het hem zeker niet. “Ik ben niet van plan al te stoppen met schrijven, maar ik hoop niet dat ik ga ouwehoeren. Als ik mezelf ga herhalen moet je het zeggen,” grapt hij tegen zijn biografe Liesbeth Dolk. De kans op herhaling is echter klein met het veelzijdige leven van F. Springer, pseudoniem van Carel Jan Schneider.

Hij werd in 1932 in Batavia geboren. Tijdens de Japanse bezetting komen hij en zijn familie terecht in een kamp en in 1946 repatrieerde het gezin naar Nederland. Schneider is dan veertien en vindt het geweldig om weer naar school te gaan: “Ik sloofde mij verschrikkelijk uit.”
Schneider gaat vervolgens Rechten studeren in Leiden en vertrekt in 1958 als bestuursambtenaar naar Nieuw-Guinea. Dat is het begin van zijn diplomatieke carrière die hem brengt naar New York, Bangkok, Brussel, Dacca, Teheran, Angola, Straatsburg en tot slot Oost-Berlijn.

Onder de schrijversnaam F. Springer debuteert Schneider in 1958 met het verhaal Er zit een eskimo op het dak. In 1982 ontvangt hij voor de roman Bougainville de Ferdinand Bordewijkprijs. In 1989 gaat F. Springer voortijdig met pensioen en stort zich op het schrijven. In 1995 ontvangt hij voor zijn gehele oeuvre de Constantijn Huygensprijs.

Bami eten

Ellen Derksen van de Stichting Tong Tong weet nog precies wanneer ze voor het 
eerst in aanraking kwam met het werk van F. Springer. “Ik werkte mee aan een expositie van Rob Nieuwenhuys en Springer lag in een van de vitrines als de laatste schrijvende bestuursambtenaar. Dat was in 1966 en als je dan Springer las behoorde je tot de incrowd.”

De bekendheid van het werk van Springer groeide gestaag en toen hij in 1990 gevraagd werd het boeken- weekgeschenk te schrijven was zijn naam definitief gevestigd. Springer: “Dat was erg leuk, want voor het boekenweekgeschenk reisde ik heel Nederland door. Dat kende ik tot dan toe nauwelijks, maar ik ben in de kleinste kampongs geweest. Interessant was het ook. Stond er ineens iemand op die zei dat het helemaal niet waar was wat ik had geschreven. Toch waardeer ik het als mensen contact met mij zoeken. Iedereen krijgt antwoord. Iemand had uitgerekend hoeveel keer er bami gegeten wordt in mijn boeken. Ik ben toch blij dat ik dat nu weet. Of iemand schrijft: ‘Geachte heer, ik moet een scriptie over uw werk schrijven, wilt u dat voor mij doen?’ Zit niet eens een postzegel bij hoor!”

Een levend object

Als Springer aan het woord is duikelen de anekdotes en verhalen over elkaar heen. Geen makkelijke taak dus voor Liesbeth Dolk om een biografie te schrijven die het hele leven van F. Springer omvat. Daarom heeft zij een bijzondere methode om Springers herinneringen van vroeger op te halen. Samen bezoeken zij de plekken waar de boeken zich afspelen.
“Ik hoef Liesbeth niet alles voor te liegen, maar neem haar mee naar de plaatsen waar ik over schreef. Het is heel interessant om in Bangladesh rond te kijken en te vertellen hoe het daar was. Ik heb er de onafhankelijkheid mee gemaakt,” zegt Springer. Liesbeth: “Alleen Irian Jaya en Angola hebben we nog niet gehad, maar in bijvoorbeeld Oost-Berlijn en New York zijn we geweest. Het is als biograaf natuurlijk fantastisch om ter plaatse van je object te horen hoe het was.”

Springer gaat nog meer rechtop zitten: “Dit heb ik nog nooit gevraagd, maar
 is het niet hinderlijk dat je object nog leeft?” Hoewel Liesbeth beaamt dat het misschien prettig lijkt als je object niet terug kan praten, ziet ze vooral de voordelen: “Ik durf te wedden dat Kees Snoek er iets voor zou geven om nog een vraag te kunnen stellen aan Du Perron.”

Verdomd lastig
Andersom is het voor Springer ook “verdomd lastig” dat er over hem bij leven een biografie geschreven wordt. “Ik heb er lang over gedacht en we hebben duidelijke afspraken gemaakt. Ik bemoei me nergens mee en lees alleen de stukken die Liesbeth mij voorlegt.”Dat dit kan leiden tot bijzondere momenten bleek toen Liesbeth op zoek ging naar de Britse matrozen die Springer en zijn broers op de boot van Java naar Ceylon brachten, een reis van drie dagen, vlak nadat zij uit het interneringskamp waren gekomen. Zoals beschreven in het boek Kandy. “Er bleek een jaarlijkse reünie van deze Britse matrozen te zijn. Wij zijn daarheen gegaan en in hun herinnering was dat ook een fantastische reis geweest. Ze hebben de vrouwen en kinderen toen erg verwend, schommels gebouwd en birthday parties gegeven. Zaten we daar met z’n allen te snotteren bij die herinnering.”

Eerste-post-syndroom

Hoewel het voor Liesbeth Dolk belangrijk is om precies te voelen hoe het was, ze nam zelfs de boot naar New York zoals Springer in Sterrenmeer beschrijft, is niet alles meer mogelijk. “Patrouilles lopen in Irian Jaya doen we niet meer”. En dat is jammer, want ook aan deze plek heeft Springer dierbare herinneringen: “Het is het bekende eerste-post-syndroom; als je denkt dat je nog iets voorstelt. Ineens de baas zijn over zevenduizend Papoea’s. Dat heb ik geweldig gevonden.”

Springer heeft nog steeds contact met enkele Papoea’s, hij noemt het een band voor het leven: “Het is heel raar, de laatste keer dat ik ze zag hadden ze een penis- koker, nu gebruiken ze internet. Het voelt als een e-mail uit het stenen tijdperk, die gelukkig nog wel geschreven is in de stijl van toen: ‘hierbij rapporteer ik het volgende over de toestand’ schrijven ze dan,” zegt Springer lachend.
“Toen ik Liesbeth wat papieren liet zien van deze mensen, zagen we dat er een telefoonnummer bijstond. Dat hebben we gebeld en die beste man schrok zich rot. Zat ik goddomme met een Dani te bellen!”

In het nieuw uitgegeven boek van Springer ter ere van zijn 75e verjaardag staan oude en nieuwe verhalen. Wat langer moet nog gewacht worden op de biografie van Springer. Liesbeth Dolk durft niet te zeggen wanneer deze af zal zijn, want “er zijn nog zoveel mensen die ik kan spreken.” Springer is nieuwsgierig en schudt zijn hoofd: “Je gaat toch niet nog tien jaar met zo’n man zeulen!”

(Dit artikel verscheen in 2007 in De Sobat, het relatiemagazine van Stichting Tong Tong. Auteur: Sanne Ravensbergen. Fotograaf: Arenda Oomen.)

Geniet nog eens van Wayang Willem, de bijzondere voorstelling van de poppenspelers Pak Ledjar Soebroto en Ananto Wicaksono uit Yogyakarta. Een film van 5 minuten met beelden van de voorstelling en de workshops die het tweetal gaven. Camera en montage: Karianne Hylkema.

Het is Hemelvaartsdag en het is volle bak in het Bibit-Theater. Tot en met de laatste stoel toe is de zaal gevuld voor Wayang Willem. De wajangvoorstelling is dan ook een bijzondere voorstelling, want het vertelt het verhaal van Willem van Oranje. Een typisch Hollands verhaal, uitgevoerd door de Indonesische poppenspelers Pak Ledjar Soebroto en zijn kleinzoon Ananto Wicaksono (roepnaam Nanang). Het levert een spectaculair beeld op. Tijdens de vechtscènes vliegen de wajangpoppen door de lucht. Prachtige borden verbeelden aan de voorzijde ‘Hollandse’ blauwe golven in plaats van het vuur dat op Javaanse gunungans wordt afgebeeld. Aan de achterzijde is het Prinsenhof met de Oude Kerk te zien in plaats van een Javaans paleis. De watergeuzen, Spaanse soldaten en Willem van Oranje zijn overtuigend en herkenbaar gemaakt.

Dr. Hedi Hinzler, gespecialiseerd in moderne Balinese kunst, was de ‘aanstichtster’ van het project: “Ik heb altijd ideeën, als ik iets zie of hoor of lees.” Twee jaar geleden werd in samenwerking met Museum Nusantara het idee voor Wayang Willem bedacht. Pak Ledjar vervaardigde vervolgens de poppen en Nanang maakte de computeranimatie. “Ik heb met Pak Ledjar, Nanang en een goede vriend, de kunsthistoricus en restaurateur Pier Terwen, een tournee door Delft gemaakt.” Gebouwen, schilderijen en de beelden van het grafmonument werden bekeken en gefotografeerd. “Het grappige was dat Ledjar het verhaal van Willem van Oranje goed kende”, vertelt Hinzler. “In Yogya liet hij mij een schoolboek van vroeger zien, waarin het verhaal, in het Indonesisch, staat, met de bekende afbeeldingen van de trap, de kogelgaten, de stervende Willem en Balthasar Gerards.”

Grondige voorbereiding
Er kan niet zomaar begonnen worden met het maken van een wajangvoorstelling. Het is geen spel, maar iets waarin de makers veel gevoel en emotie leggen. “Pak Ledjar wilde op de foto terwijl hij het beeld van de prins in Delft aanraakte”, zegt Hinzler. “Later vertelde hij mij dat hij op dat moment, in gedachten, de prins toestemming had gevraagd zijn levensverhaal in de vorm van poppen en een voorstelling te bewerken en dat hij de prins om kracht en inspiratie had gevraagd. Ledjar wilde het project niet zomaar beginnen. Ik merkte dat voor Nanang dit ‘contact’ met de prins ook heel belangrijk was geweest, want hij speelde met veel emotie de slotscène, waarop de Nieuwe Kerk van Delft in beeld komt.”


Vervolgens was het van belang dat de poppen er herkenbaar uitzagen. Daar was grondig onderzoek voor nodig, wat nog niet zo gemakkelijk bleek te zijn. “Het probleem was, dat de meeste schilderijen alleen gezicht en een stuk van de romp van een figuur afbeelden. De onderkleding en de schoenen zijn niet zichtbaar. Een ander probleem was dat de schilderijen nooit iemand en profil weergeven, zodat je niet weet hoe iemands neus eruit zag. Dat zijn dingen die de wajangpoppenmaker wel moet weten.”


Met behulp van de kunsthistoricus Pier Terwen en ook dankzij de Google translate-functie konden Pak Ledjar en Nanang voldoende informatie verzamelen om het uiterlijk van de hoofdrolspelers te kunnen reconstrueren. Ze werden gaandeweg kenners op het gebied van 16e eeuwse Nederlandse kleding: “Het interessante is, dat Pak Ledjar nauwkeurig onderzoek heeft gedaan naar uiterlijk, kleding en schoenen, riemen en sieraden van eind zestiende eeuwse mensen. Toen hij de videoversie zag van een tv-serie over Willem van Oranje, zei hij meteen: ‘Die spelers dragen helemaal geen zestiende eeuwse kleding. Die kostuums zijn fout!’”

Staande ovatie
Nadat de wajangpoppen waren vervaardigd van de beste kwaliteit karbauwen leer, werd lang gewerkt aan de teksten. Het uiteindelijke resultaat mag er zijn. Het publiek, onder wie veel kinderen, keken geboeid toe en na afloop volgde een staande ovatie. Bezoeker Willem van Gent (63) maakte tijdens de voorstelling onophoudelijk foto’s. Na afloop zegt hij: “Ik vond het een bijzondere voorstelling. Een wajangvoorstelling over de Nederlandse geschiedenis vind ik heel erg leuk.” Ook Kevin Bosch (25) vermaakte zich tijdens de voorstelling: “Ik kom vaak naar de Tong Tong Fair en ga altijd even bij de theaters kijken. Mijn ouders wilden deze voorstelling graag zien. Ik zei van tevoren: ‘Tja iets met poppen, het zal wel.’ Maar het viel absoluut mee.”

Ik hou van haring!
Zoals gebruikelijk bij een wajangvoorstelling, werd in de voorstelling een komisch intermezzo geschreven. “Een intermezzo dient om de spanning de breken en de eindoplossing van het probleem dat in het verhaal behandeld wordt nog even uit te stellen”, legt Hinzler uit. Het intermezzo voor Wayang Willem was helemaal in de Hollandse stijl. Tot verbazing van het publiek maakten de oude Hollandse bekenden Jan Klaassen en Katrijn hun entree. Het was een groot succes. In de Indonesisch gesproken voorstelling (met Nederlandse vertaling op een scherm) leidde de Nederlandse zin ‘Ik hou van haring’ tot een lachsalvo. Toen een Spanjaard werd neergestoken klonk herkenbaar ‘saté!’ en danste Jan Klaassen woest en uitdagend op een stevige beat. “Ik kan silat”, riep Jan Klaassen, tot hilariteit van de zaal.


Hinzler kan zich niet meer herinneren wie het intermezzo met Jan Klaassen heeft bedacht Nanang of Pak Ledjar, maar het was ook tijdens voorstellingen in Indonesië al een succes: “Tijdens de voorstelling in Yogya was het publiek al enthousiast toen Jan Klaassen opkwam, dansend op dangdut-muziek. Ze gingen later echt uit hun bol. Hierdoor aangemoedigd werkte Nanang bij de voorstellingen in Nederland het intermezzo verder uit. Een koekenpan werd toegevoegd, waarmee Katrijn een Spaanse soldaat bewusteloos sloeg. Bij elke voorstelling is het intermezzo een beetje anders, afhankelijk van de situatie en de stemming van Nanang.”

Cas (8) komt met stralende ogen naar buiten. Hij vond het prachtig. “Vooral het tussenstukje met Jan Klaassen vond ik echt grappig.” Oma Mary van Esch (67) is ook onder de indruk. Zij en haar man komen ieder jaar een paar dagen naar de Tong Tong Fair. “Een van die dagen is voor het kleinkind. Deze voorstelling had ik uit het Tong Tong-krantje gehaald en ik vond het hartstikke mooi. Ik heb veel foto’s gemaakt, ook van de teksten, zodat ik er een boekje van kan maken voor mijn kleinzoon. Dan heeft hij het hele verhaal over Willem van Oranje.”

The making of…
Hedi Hinzler maakt ondertussen ook plannen voor het vastleggen van dit bijzondere project. “We zijn van plan een boek te maken over The making of Wayang Willem, waarin alle onderdelen ter sprake komen die hebben geleid tot de wajangvoorstelling, de poppen, de muziek en de animatiefilm. Op die manier hopen we dat de voorstelling blijft voortleven.

Ook in dit nummer een verslag van een podiumdiscussie met de schrijvers Marion Bloem, Ernst Jansz en Helga Ruebsamen. Onder leiding van Pamela Pattynama discussieerden zij over het belang van herinneren.

Verder kijken we terug op de drukbezochte tentoonstelling over de Indische keuken. De Sobat sprak o.a. bezoekers in de expositie.

Bijzonder is het prachtige interview dat de Indonesische kunstenaar Anto Arief met Andy Tielman maakte tijdens de 53e Tong Tong Fair. Het verscheen in juni in de ‘Rolling Stone Indonesia’ en nu in een aangepaste versie in De Sobat. “Het publiek in het Bintang-Theater gaf me de energie”, vertelt Andy over zijn concert op 28 mei in het Bintang-Theater.

Ten slotte speciaal nieuws voor Sobats. Op 7 oktober leidt kunstkenner Frans Leidelmeijer Sobats rond door de kunstbeurs Arti in Den Haag. Op 20 oktober organiseert Stichting Tong Tong een excursie naar Delft, waar we eerst de botanische tuin van de Technische Universiteit bezoeken en daarna het vernieuwde Museum Nusantara.

De zomereditie van De Sobat wordt vanaf 19 augustus verspreid. Wilt u ook Sobat worden van Stichting Tong Tong? Vanaf een donatie van € 17,50 draagt u bij aan de financiële totstandkoming van de culturele projecten van Stichting Tong Tong. Kijk hier voor meer informatie.

Beeld, montage en muziek: Karianne.

De 54e Tong Tong Fair vindt plaats van 17 t/m 28 mei (Hemelvaart t/m 2e Pinksterdag) 2012, weer op het Malieveld in Den Haag.

Er was buitengewoon veel belangstelling voor de tentoonstelling over de Indische keuken. Het concert van de ernstig zieke rocklegende Andy Tielman was emotioneel en indrukwekkend voor alle aanwezigen in het overvolle Bintang-Theater. Een ander hoogtepunt was de wereldpremière van North Sea Paradise van de gitaristen Makana uit Hawaii en Balawan uit Bali, samen met de Nederlandse videokunstenaar Martijn Grootendorst. De bijzondere wajangvoorstelling over het leven van Willem van Oranje, Wayang Willem, van poppenspelers Ki Ledjar Soebroto en Ananto Wicaksono werd door vele duizenden mensen gezien. De 53e Tong Tong Fair stond dit jaar ook in het teken van de honderdste geboortedag van schrijver Tjalie Robinson. Met debatten en lezingen werd zijn werk herdacht. De multimediale voorstelling Cuk & Cis, gebaseerd op twee verhalen die Tjalie Robinson schreef onder het pseudoniem Vincent Mahieu, was het hoogtepunt van dit themaprogramma. Hiervoor kwam de Indonesische groep Behind the Actors over uit Bandung, met steun van Hivos.

De Tong Tong Fair (voorheen Pasar Malam Besar en Pasar Malam Tong Tong), is het grootste Indische (Euraziatische) festival ter wereld. Het evenement is een zinnenprikkelende drie-eenheid van een cultureel festival, beurs en eetfestijn samen, in een archipel van tenten. Het Tong Tong Festival biedt de beste mix van oost en west in een internationaal programma met muziek, dans, literatuur, toneel.

Wanneer is theatergroep Behind the Actors opgericht?
“Het was een geleidelijk proces, maar als ik toch een datum moet noemen dan is dat waarschijnlijk september 2004. Ik begon met een solo­voorstelling, een monoloog van elf minuten. Waarom maar elf minuten? Omdat ik vind dat de eerste tien minuten van een voorstelling heel belangrijk zijn. Als je de aandacht van het publiek de eerste tien minuten kunt vasthouden, dan blijven zij vaak nog tot het eind. Ik stopte na elf minu­ten, waardoor het publiek nieuwsgierig bleef. Maar na die voorstelling van tien minuten bleef ik vaak een of twee uur discussiëren met het publiek waardoor het toch een avondprogramma werd.
“Mijn tweede voorstelling heette ‘Ibu’ [= moe­der]. Toen was de groep groter geworden, we waren met zijn drieën plus een technicus. In die voorstelling combineerde ik tekst met percussie. De voorstelling was ook lan­ger, duurde 35 minuten. En zo is de groep gegroeid tot hoe hij nu is.
“Ik wil dat mensen na mijn voorstellingen zonder voldaan gevoel naar huis gaan, zij moeten juist vol met vragen zitten. Ik wil het publiek steeds verrassen, zodat zij weer terugkomen naar mijn voorstellingen — met nieuwe hoop en verwachtingen.”

Hoe is de voorstelling ‘Cuk & Cis’ ontstaan?
“Via vrienden ken ik het werk van Vincent Mahieu. Je kunt het boek nergens vinden, ik moest naar de Nationale Bibliotheek om het boek, een vertaling van H.B. Jassin, te kopiëren. Ik was erg onder de indruk. Het zijn korte verhalen, maar echt geweldig. De sfeer is in mijn ogen sacraal en vol met mystiek. Ik begon ook over hem op internet te zoeken. Ik kreeg het idee dat hij dol is op wajang en krontjong. U moet mij maar corrigeren als het niet zo is. Zo kwam ik op het idee om die twee letterlijk te combineren en wayang keroncong te maken. Tegelijkertijd zag ik de mogelijkheid dat het internationaal zou kun­nen doorbreken. Ik dacht: als ik nou eerst fondsen werf en samenwerk met de Neder­landse Ambassade, kan ik daarna misschien wel naar de Tong Tong Fair, de plaats die — niet onbelangrijk — mede door de schrijver is opgericht. Vanuit Nederland kunnen wij wellicht Europa veroveren. Hoe is het moge­lijk dat ons voorstel aan het Erasmus Huis goedgekeurd werd. Het was in 2009 precies 35 jaar geleden dat Vincent Mahieu overle­den was. En nu, een paar jaar later, gaan we ook nog echt naar de Tong Tong Fair; het is alsof het voorbestemd is geweest.
“De eerste opvoering van ‘Cuk & Cis’ was in Bandung in 2009 en daarna gingen we op tournee naar drie steden: Jakarta, Solo en in 2010 Surabaya. Het is niet mijn bedoeling om onbescheiden te zijn, maar het publiek was zo blij verrast. Zij vonden dat ik een contem­poraine voorstelling had gemaakt, multicul­tureel zelfs. Terwijl ik niet die pretenties had. Ik wilde alleen het Indonesische theater naar de traditionele wortels laten reiken. In mijn ogen passen zowel de wajang als de kron­tjong daarin.”

Wie is je publiek?
“Ik wil dat iedereen naar mijn voorstellingen komt kijken en ervan kan genieten. Wat ik tot nu toe heb gezien, bestaat het publiek toch vooral uit hoger opgeleiden en collega­-regisseurs, zoals laatst filmregisseur Slamet Rahardjo. Ik waardeer hun meningen zeer. Zij vertelden mij aangenaam verrast te zijn door het gebruik van krontjong in de voorstelling. In Indonesië kan er iets oubolligs aan kron­tjong kleven, maar hier werd het gespeeld door jonge mensen.”

In september 2010 werd Behind the Actors uitgenodigd op het internationale Festival Marionette in Hanoi (Vietnam). Jullie werden in vier categorieën genomineerd en wonnen twee gouden medailles, in de categorieën ‘Best performance’ en ‘Best puppeteer’. Hoe vind je de buitenlandse respons tot nu toe, is die belangrijk voor je?
“Het is belangrijk dat je überhaupt respons krijgt, uit Indonesië en/of het buitenland. Het grappige is dat ik meer positieve respons heb gekregen vanuit het buitenland dan van­ uit eigen land. In het buitenland vindt men het leuk, de manier waarop wij het traditio­nele in een nieuw jasje steken. In Indonesië reageert men nogal negatief, omdat ik in hun ogen de traditionele kunst overhoop heb gehaald. Maar goed, zelfs dat neem ik voor lief. Ik beschouw het als een bittere pil die ik nodig heb om beter te kunnen worden.”

Wat is je inspiratie?
“Ik vind de verhalen van Vincent Mahieu echt geweldig, het heeft een heel diepe indruk op mij gemaakt. Het heeft mijn nieuwsgierig­heid gewekt en mijn creativiteit gestimu­leerd. Vincent Mahieu schrijft veel over men­selijkheid. Hij heeft mij de kans gegeven om dit te zien en voelen, en tot het idee van wayang keroncong te komen.
Het was de mystieke sfeer die mij zeer aantrok in het verhaal ‘Tjoek’. Die sfeer is zo te voelen tijdens de repetities, elke keer weer. Natuur­lijk helpt de setting van het verhaal — op een begraafplaats — ook mee. Eén van onze muziekspelers is gevoelig is voor de ‘andere wereld’ en zag de aanwezigheid van Vincent Mahieu bij elke repetitie. Ik heb zelf maar één keer zijn aanwezigheid ervaren: ik rook een sterk parfum en kreeg kippenvel. Maar volgens iemand in de groep is hij altijd bij ons en hij geeft soms ook nog adviezen, bijvoorbeeld voor het kostuum van Tjoek. Ik weet niet of ik erin moet geloven, maar het geeft ons zoveel positieve energie dat je móét geloven “

Waarom deze twee verhalen of deze combinatie?
“In de bundel vertalingen vind ik deze twee verhalen het beste omdat ze over vrouwen gaan. Vincent Mahieu heeft zo’n buitenge­wone verbeeldingskracht! Toen Tjoek zei: “Ik ben een vrouw, die tussen mannen en geweren leeft”… Dat is hoe ik het ook zie! Dat vrouwen maar tussen mannen en geweld moeten leven. Hij heeft deze twee figuren, Gerda [“Tjoek”] en Didi, als strijdbare vrou­wen neergezet. Ik ben zo trots dat hij zo’n grote betekenis aan vrouwen heeft gegeven. De verhalen zijn tragedies over sterke en geëmancipeerde vrouwen.
“Vrouwen die eerlijkheid en vruchtbaarheid symboliseren, en weggejaagd worden door het geweld dat door de mannen wordt gesymboliseerd. Vincent Mahieu laat dit zien, zo geniaal vind ik het. Kijk maar naar de revolutie in Libië en Syrië momenteel. Dan voel je hoe zachtheid weggejaagd wordt door geweld. Mensen eten elkaar op. Het lijkt alsof Mahieu het Goede juist wil redden, beschermen tegen de wereld.”

Waarom heb je gekozen voor multidisciplinair theater, met dans, muziek, wajang, video, en niet toneel?
“Ik mis een diepere dimensie bij toneel, het is vooral acteren en tekst. Ik vind dat toneel te dicht bij de tekst blijft, alsof zij er geen veranderingen in durven te brengen. Ik vind theater spannender, dan ben je vrij om te combineren met andere uitingen, het is dan in mijn ogen niet zo vlak. Toneel was heel populair in de jaren ’80 in Indonesië, maar nu wint theater aan populariteit. Ik vind het ook veel aantrekkelijker, aansprekende en vrijer.”

Na het Tong Tong Festival blijven drie groepsleden, onder wie jijzelf, in Nederland voor een samenwerking met de Nederlandse groep The Lunatics. Jullie gaan aan een voorstelling voor Oerol werken. Hoe is de samenwerking met The Lunatics ontstaan?
“Het kwam door Hendra Permana [acteur, die in ‘Cuk & Cis’ de rol van meneer Barres speelt, en tevens de manager van de groep]. Hij heeft eerder samengewerkt met The Lunatics, toen hij lid was van de groep Payung Hitam.”

Werken jullie ook met wayang keroncong?
“Nee, het is een samenwerking met een andere theatergroep. Ik vind dat je je concept niet moet opdringen aan een andere groep. We zien wel hoe het wordt. Het lijkt me erg leuk als straks op Oerol het publiek mede­acteur wordt van de voorstelling, en wij als spelers slechts de aanjagers zijn. Ik ben heel benieuwd, hoe het zal worden straks met het landschap.
“Maar ik hoop ook dat ons bezoek aan Neder­ land ons op de internationale kaart gaat zetten, hopelijk krijgt het concept wayang keroncong ooit internationale erkenning. Daarom heb ik een tien­jaren­plan gemaakt, en dit is maar het begin. We werken er ook hard voor, maar ik geloof dat het werk van Vincent Mahieu ons zo veel positieve energie geeft, dat het wel zal lukken!”

De voorstelling Cuk & Cis door Behind the Actors wordt gespeeld in het Bintang-Theater van de 53e Tong Tong Fair, op donderdag 2 juni, vrijdag 3 juni, zaterdag 4 juni en zondag 5 juni. Kijk elders op deze site bij Programma’s Per Dag voor de aanvangstijden. De komst van Behind the Actors naar Nederland voor het Tong Tong Festival en de samenwerking met The Lunatics wordt mede mogelijk gemaakt door Hivos.